Η Ελλάδα βρίσκεται στις υψηλότερες θέσεις ενεργειακής εξάρτησης από το πετρέλαιο (58% της πρωτογενούς κατανάλωσης ενέργειας έναντι 40% του μέσου όρου της Ε.Ε.).



I. Η κυριαρχία του πετρελαίου: το σήμερα και το αύριο

Ο ετήσιος τζίρος του πετρελαϊκού τομέα ξεπερνά τα 20 δισ. ευρώ (στοιχεία του 2008). Σημειώνεται ότι τον ίδιο χρόνο ο ετήσιος κύκλος εργασιών των ΕΛΠΕ και της Motor Oil Hellas (ΜΟΗ) πλησιάζει το τριπλάσιο του ετήσιου κύκλου εργασιών της ΔΕΗ!

Παρʼ όλη την τεράστια σημασία του τα θέματά του ελάχιστα απασχολούν -εκτός της τιμής της αμόλυβδης βενζίνης και των μεταβολών της- τις κυβερνήσεις, τα κόμματα, τους συνδικαλιστικούς, επιστημονικούς και ακαδημαϊκούς φορείς.

Το έτος 2008 ο ρυθμός ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας παρουσίασε σημαντική επιβράδυνση σε σχέση με το 2007, η οποία συνεχίζεται και εντός του 2009.

Συνεπακόλουθα η ζήτηση πετρελαίου αναμένεται να παρουσιάσει το 2009 κάμψη λόγω της διεθνούς οικονομικής κρίσης, με αποτέλεσμα η πλεονάζουσα παγκόσμια δυναμικότητα παραγωγής να διατηρήσει τις διεθνείς τιμές σε χαμηλά επίπεδα. Ειδικότερα μείωση της παγκόσμιας ζήτησης πετρελαίου κατά 2,4 εκατ. βαρέλια την ημέρα αναμένει για το 2009 η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας (ΙΕΑ), υποστηρίζοντας ότι η οικονομική επιβράδυνση ωθεί την κατανάλωση στα χαμηλότερα επίπεδα του 2004.

Για την επόμενη δεκαετία η παραγωγή πετρελαίου αναμένεται ότι θα εξακολουθήσει να υπερκαλύπτει τη ζήτηση. Η παγκόσμια δυναμικότητα διύλισης παρουσίασε μικρή αύξηση την τελευταία δεκαετία, αλλά παραμένει οριακή σε σχέση με τη ζήτηση σε ορισμένες περιοχές (Βόρεια Αμερική, Ευρώπη), γεγονός που οδηγεί σε αυξητικές τάσεις στα προϊόντα πετρελαίου, στην αύξηση των περιθωρίων διύλισης και στην ανελαστικότητα των αγορών.

Οι τιμές πετρελαιοειδών παγκοσμίως ορίζονται από τρεις αγορές:

α) την αμερικανική, που καθορίζει τις τιμές βενζινών στον κόσμο.

β) την ευρωπαϊκή, που καθορίζει τις τιμές των “μεσαίων κλασμάτων”.

γ) την αγορά της Σιγκαπούρης και της Άπω Ανατολής, που καθορίζει την τιμή του μαζούτ.



II. Ο πετρελαϊκός τομέας στην Ελλάδα

Η συμμετοχή του πετρελαίου στην πρωτογενή κατανάλωση ενέργειας είναι σήμερα 58% και εκτιμάται ότι το 2020 θα μειωθεί στο 53%. Στην κατεύθυνση αυτή συμβάλλουν η αύξηση της διείσδυσης του φυσικού αερίου, η σημαντική ανάπτυξη των ΑΠΕ και η ελαχιστοποίηση χρήσης μαζούτ.

Η κατανομή της κατανάλωσης ανά τομέα της οικονομίας είναι 39% μεταφορές, 23% βιομηχανία, 24% νοικοκυριά, 7% γεωργία και 7% υπηρεσίες.

Λόγω της ασήμαντης ελληνικής παραγωγής αργού η κάλυψη των αναγκών σε αργό πετρέλαιο γίνεται με εισαγωγές από παραγωγούς χώρες (κύρια από Ρωσία αλλά και Σαουδική Αραβία, Ιράν, Λιβύη, Κουβέιτ).

Οι εισαγωγές προϊόντων πετρελαίου, κυρίως πετρελαίου θέρμανσης, γίνεται από τις εταιρείες διύλισης, ενώ γίνονται και μερικές εισαγωγές από τις εταιρείες εμπορίας.

Στην Ελλάδα λειτουργούν τέσσερα διυλιστήρια, εκ των οποίων τρία ανήκουν στα ΕΛΠΕ και ένα στη MOH, με συνολική ονομαστική δυναμικότητα 23 εκατ. τόνους ετησίως.

Στην ελληνική αγορά τα ΕΛΠΕ κατέχουν το 74%, ενώ η ΜΟΗ περίπου το 26% (και σημαντικές εξαγωγές).

Στην ελληνική αγορά πετρελαιοειδών δραστηριοποιούνται:

- 20 εταιρείες με άδεια Α (εγκαταστάσεις αποθήκευσης σ΄όλη την Ελλάδα)

- 22 εταιρείες με άδεια Β1/Β2 (ναυτιλιακά και αεροπορικά καύσιμα)

- 16 εταιρείες με άδεια Γ (υγραερίου)

- 14 εταιρείες με άδεια Δ (ασφάλτου).

Ορισμένες από τις εταιρείες που διαθέτουν άδεια Α διαθέτουν και τις άλλες άδειες.

Στο λιανικό εμπόριο λειτουργούν 8.008 πρατήρια. Από αυτά το 90% λειτουργεί με τα σήματα των εταιρειών εμπορίας, ενώ περίπου 670 είναι ανεξάρτητα. Πρέπει να επισημανθεί ότι στην Ελλάδα η αναλογία είναι 1.424 κάτοικοι/πρατήριο ή 261 αυτοκίνητα/πρατήριο. Η σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες:

- Γερμανία: 5.357 κάτοικοι/πρατήριο και 1.986 αυτοκίνητα/πρατήριο

- Γαλλία: 4.234 κάτοικοι/πρατήριο και 1.180 αυτοκίνητα/πρατήριο

- Ιταλία: 2.579 κάτοικοι/πρατήριο και 955 αυτοκίνητα/πρατήριο

- Μ.Ο. Ε.Ε.: 3.800 κάτοικοι/πρατήριο

Για τη διακίνηση των καυσίμων, εκτός των σωληναγωγών που συνδέουν τα διυλιστήρια με τις εγκαταστάσεις των εταιρειών εμπορίας, χρησιμοποιούνται 1.300 βυτιοφόρα δημόσιας χρήσης, 500 βυτιοφόρα ιδιωτικής χρήσης των εταιρειών εμπορίας και 8.600 μικρά βυτιοφόρα. Για τις θαλάσσιες μεταφορές χρησιμοποιείται σημαντικός αριθμός δεξαμενόπλοιων διαφόρων μεγεθών.

Ο τομέας πετρελαίου πέρα από τα τεράστια οικονομικά μεγέθη που διαχειρίζεται απασχολεί μεγάλο αριθμό άμεσα εργαζομένων, που πλησιάζει τις 50.000, ενώ μεγάλος είναι και ο αριθμός των έμμεσα απασχολούμενων, της τάξεως των 50.000 ατόμων (εταιρείες κατασκευών και συντήρησης, παροχής υπηρεσιών, προμηθευτές κτλ.).



III. Τιμές και ανταγωνιστικότητα

Οι τιμές των πετρελαιοειδών διαμορφώνονται από:

-την τιμή διυλιστηρίου (ex refinery) που προσδιορίζεται με βάση τις διεθνείς τιμές των αντίστοιχων προϊόντων στην αγορά της Μεσογείου (PLATTʼS), οι οποίες επηρεάζονται από τις τιμές αργού, τη σχέση ζήτησης/προσφοράς, την ισοτιμία ευρώ-δολαρίου και το περιθώριο (premium) που τα διυλιστήρια προσθέτουν (συμπεριλαμβάνεται και το κόστος τήρησης αποθεμάτων).

- τους φόρους, εισφορές και δασμούς.

- το μικτό περιθώριο της εταιρείας εμπορίας.

- το μικτό περιθώριο του πρατηρίου.

Από τα στοιχεία του πίνακα 2 προκύπτει ότι για τη συγκεκριμένη ημέρα η τιμή αναλύεται ως τιμή εκ διυλιστηρίου (ex refinery): 32%, φόροι-δασμοί: 53%, μικτό περιθώριο εταιρείας: 8,5%, περιθώριο λιανικής: 6,5%. Γίνεται κατανοητή η μικρή συμμετοχή της τιμής του αργού στη διαμόρφωση της τελικής τιμής του καταναλωτή.

Η ανταγωνιστικότητα είναι πολύ σοβαρό και πολυσυζητημένο θέμα. Το ερώτημα είναι πού βρίσκονται οι τιμές των πετρελαιοειδών, όπως διαμορφώνονται από τους φορείς της αγοράς (διυλιστήρια, εταιρείες εμπορίας, μεταφορείς, πρατηριούχοι) σε σύγκριση με τις αντίστοιχες των χωρών της Ε.Ε. Κριτήριο είναι η σύγκριση των τιμών “προ φόρων και δασμών”, όπως αυτές δημοσιεύονται κάθε εβδομάδα από την Ευρωπαϊκή Ένωση (πίνακας 1).

Παρατηρείται ότι οι τιμές “προ φόρων και δασμών” στην Ελλάδα είναι από τις υψηλότερες στην Ευρώπη, ειδικά στο πετρέλαιο κίνησης. Πολλές φορές διατυπώνεται ο αντίλογος ότι η κατάταξη με βάση την τιμή καταναλωτή είναι η καλύτερη.

Αυτό πράγματι είναι σωστό. Σημειώνεται ότι η Ελλάδα έχει υποχρέωση να προσαρμόσει τη φορολογία καυσίμων στα κατώτερα επιτρεπόμενα επίπεδα από την Ε.Ε. Και η διαδικασία προσαρμογής δεν μπορεί να καθυστερήσει άλλο.

Οι υψηλές τιμές “προ φόρων”, οι αποκλίσεις από περιοχή σε περιοχή και οι μεταβολές των τιμών λιανικής οφείλονται: στο μειωμένο ανταγωνισμό, σε εναρμονισμένες πρακτικές (καρτέλ), σε κερδοσκοπία και στρεβλώσεις. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει ασχοληθεί και οφείλει να ασχοληθεί πιο συστηματικά με το ζήτημα. Οι προτάσεις της πρέπει το ταχύτερο να υλοποιηθούν.

Υπάρχουν όμως και ορισμένοι αντικειμενικοί λόγοι που ωθούν σε υψηλές τιμές. Η λειτουργία δύο διυλιστηρίων απλής τεχνολογίας (Θεσσαλονίκη και Ελευσίνα), η έλλειψη σοβαρών αποθηκευτικών εγκαταστάσεων και αγωγών διακίνησης οδηγούν σε αυξημένο κόστος στην παραγωγή και στη διακίνηση.

Στο πλαίσιο ενός σύγχρονου εθνικού ενεργειακού σχεδιασμού πρέπει να μελετηθούν και να σχεδιαστούν παρεμβάσεις και έργα που να βελτιώνουν την παραγωγικότητα του πετρελαϊκού τομέα, να ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα, να προστατεύουν και να αναβαθμίζουν το περιβάλλον, να εκσυγχρονιστεί και να κωδικοποιηθεί η νομοθεσία και να προκύπτει βελτίωση των τιμών καταναλωτή.

Ειδικό είναι το θέμα των αποθεμάτων ασφαλείας. Έχει απασχολήσει τις τελευταίες δεκαετίες και ήταν μόνιμο σημείο τριβής με την Ε.Ε. και αιτία παραπομπής και καταδίκης στο ευρωπαϊκό δικαστήριο.

Με το ν. 3054/2002 θεσπίστηκαν η υποχρέωση τήρησης αποθεμάτων από τους εισαγωγείς και η δυνατότητα πρόσβασης τρίτων σε αποθήκες τήρησης αποθεμάτων. Πέραν της διάστασης της εθνικής ασφάλειας διαμορφώθηκε έτσι και η δυνατότητα εισαγωγής προϊόντων από το εξωτερικό προάγοντας τον ανταγωνισμό.

Έχει προταθεί η σύσταση Εθνικού Φορέα Αποθεμάτων, ενώ στην Ε.Ε. προωθείται οδηγία “περί υποχρέωσης διατηρήσεως ελάχιστου επιπέδου αποθεμάτων”, εισάγοντας τον όρο “ειδικά αποθέματα”, που τηρούνται στη χώρα από το φορέα αποθεμάτων.



IV. Η έρευνα υδρογονανθράκων στην Ελλάδα

Οι δραστηριότητες της έρευνας και της εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων μπορούν να πραγματοποιηθούν στην Ελλάδα μόνο με λήψη άδειας από το κράτος. Η περιορισμένη παραγωγή αργού προέρχεται μόνο από το γνωστό, υπό εξάντληση κοίτασμα του Πρίνου.

Ο νόμος 2289/95 ορίζει το πλαίσιο της άσκησης του δικαιώματος αναζήτησης, έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων στην Ελλάδα και είναι εναρμονισμένος με την οδηγία 94/22/ΕΚ.

Τα τελευταία χρόνια υπήρξε πλήρης αδρανοποίηση του ισχύοντος νομοθετικού πλαισίου και των στόχων του, με αποτέλεσμα την ουσιαστική αποχώρηση των επενδυτών που είχαν υπογράψει συμβάσεις στον πρώτο διεθνή γύρο παραχωρήσεων.

Το 2007 με υπουργική απόφαση τα δικαιώματα έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων περιήλθαν στο ελληνικό δημόσιο.

Η Ελλάδα εξακολουθεί να είναι (κυρίως στο θαλάσσιο και δευτερευόντως στο χερσαίο χώρο της) μία από τις πιο ανεξερεύνητες χώρες της Μεσογείου σε υπάρχον και εναπομένον ενεργειακό δυναμικό υδρογονανθράκων, ενώ υπάρχουν αισιόδοξες γεωλογικές εκτιμήσεις για την περιοχή του Βορείου Αιγαίου.

Είναι απαραίτητο να προχωρήσει προγραμματισμένα η έρευνα υδρογονανθράκων με σκοπό την ανεύρεση και την αξιοποίηση εκμεταλλεύσιμων κοιτασμάτων. Επίσης απαιτείται η έρευνα σε παντελώς ανεξερεύνητες περιοχές, όπως είναι η θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης, όπου και απαιτείται η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας μας με τη Λιβύη και την Αίγυπτο.

Κρίνεται απολύτως αναγκαία η ολοκλήρωση της νομοθεσίας για τον υπό σύσταση δημόσιο φορέα που θα διασφαλίσει τα δικαιώματα του δημοσίου, θα αναλάβει την όλη διαδικασία διεθνών γύρων παραχωρήσεων και τη σύναψη συμβολαίων για την αναζήτηση και την εκμετάλλευση υδρογονανθράκων σε μέρη της ελληνικής επικράτειας.



V. Τεχνογνωσία και ελληνικό δυναμικό

Κλείνοντας, στην Ελλάδα ενόψει και των διεθνών και ευρωπαϊκών εξελίξεων εμφανίζεται επείγουσα η ανάγκη ενός σύγχρονου ολοκληρωμένου Εθνικού Ενεργειακού Σχεδιασμού, όπου και το συμβατικό μέρος (ορυκτές ενεργειακές ύλες) και το ανερχόμενο τμήμα (ανανεώσιμες μορφές ενέργειας) πρέπει να συναποτελέσουν ένα συναρθρωμένο και ιεραρχημένο πλαίσιο, καθορίζοντας μία εφαρμόσιμη ενεργειακή στρατηγική με μεσοπρόθεσμους αλλά και άμεσους στόχους.

Τα κριτήρια της αειφορίας, της ανταγωνιστικότητας, του δημόσιου συμφέροντος, της παραγωγικότητας και του καταναλωτή πρέπει να διαπερνούν το νέο αυτό σχέδιο.

Η σωρευμένη ελληνική τεχνογνωσία και το ελληνικό επιστημονικό και τεχνικό δυναμικό, που τελευταία υποτιμάται και απαξιώνεται, αποτελεί καθοριστικό συγκριτικό πλεονέκτημα -και κινητήρια δύναμη- για το νέο αυτό ποιοτικό άλμα (και στον τομέα αυτό).